Περιβαλλοντικό ισοδύναμο
Του Νίκου Γκαρόζη
Με τη δημοσίευση στο ΦΕΚ του Προεδρικού Διατάγματος για το περιβαλλοντικό ισοδύναμο, ενεργοποιείται το νέο πλαίσιο που η κυβέρνηση παρουσιάζει ως «εργαλείο ενίσχυσης των Δήμων» για αναπλάσεις, απαλλοτριώσεις, πράσινες παρεμβάσεις και κατεδαφίσεις αυθαιρέτων. Στην πράξη, όμως, η εφαρμογή του μέτρου εγείρει πολλά ερωτήματα σχετικά με την αποτελεσματικότητά του, το ρεαλιστικό χρονοδιάγραμμα χρηματοδότησης και – κυρίως – το αν οι Δήμοι θα μπορέσουν να δουν ποτέ σημαντικά ποσά στα ταμεία τους.
Το περιβαλλοντικό ισοδύναμο θεσπίστηκε ως αντιστάθμισμα για την κατάργηση των μπόνους δόμησης που εισήχθησαν το 2020 και ακυρώθηκαν ως αντισυνταγματικά από την Ολομέλεια του ΣτΕ τον Δεκέμβριο του 2024. Το νέο πλαίσιο προβλέπει ότι για κάθε επιπλέον τετραγωνικό μέτρο δόμησης που νομιμοποιείται, οι κατασκευαστές και ιδιοκτήτες θα καταβάλουν τέλος 8% έως 15% επί της αξίας του.
Ειδικότερα:
Για τη νομιμοποίηση των επιπλέον τετραγωνικών μέτρων δόμησης με τα μπόνους του ΝΟΚ, το ΠΔ του ΥΠΕΝ, που ενέκρινε το ΣτΕ, προβλέπει ότι κατασκευαστές και ιδιοκτήτες κτιρίων θα πληρώσουν τέλος περιβαλλοντικού ισοδυνάμου: ίσο με το 8% της αξίας των πρόσθετων τετραγωνικών μέτρων για κτίρια που ανεγέρθηκαν με νόμιμες οικοδομικές άδειες, οι οποίες έχουν ακυρωθεί με δικαστική απόφαση ή έχουν προσβληθεί στα δικαστήρια. Kαι, ίσο με το 15% της αξίας των πρόσθετων τετραγωνικών μέτρων για κτιριακές επενδύσεις που έχουν αιτηθεί να ενταχθούν σε χρηματοδοτικά εργαλεία του Ταμείου Ανάκαμψης και του ΕΣΠΑ.
Με βάση τις κυβερνητικές δηλώσεις, τα έσοδα αυτά προορίζονται για έργα περιβαλλοντικής αναβάθμισης: αγορά ή απαλλοτρίωση ακινήτων για κοινόχρηστους χώρους, διαμορφώσεις πάρκων, αναπλάσεις υποβαθμισμένων περιοχών, κατεδαφίσεις επικίνδυνων κτισμάτων, ακόμη και παρεμβάσεις σε ρέματα και υδατορέματα. Σε θεσμικό επίπεδο, πρόκειται για ένα πλαίσιο που – θεωρητικά – θα μπορούσε να ενισχύσει σημαντικά την Τοπική Αυτοδιοίκηση.
Η λέξη-κλειδί είναι «θεωρητικά». Διότι, παρά το ότι τα έσοδα προέρχονται από οικοδομές συγκεκριμένων περιοχών, οι Δήμοι δεν αποκτούν κανένα αυτόματο δικαίωμα επί των ποσών. Το σύνολο των χρημάτων συγκεντρώνεται στο Πράσινο Ταμείο, το οποίο λειτουργεί ως κεντρικός διαχειριστής. Η διάθεση των ποσών θα γίνεται μόνο μέσω προσκλήσεων χρηματοδότησης, με προϋποθέσεις που θα ορίζει αποκλειστικά το Υπουργείο Περιβάλλοντος. Αυτό σημαίνει ότι ένας Δήμος μπορεί να έχει σημαντικό αριθμό οικοδομών που καταβάλλουν περιβαλλοντικό ισοδύναμο, χωρίς όμως να δει ούτε ένα ευρώ να επιστρέφει για έργα στην περιοχή του.
Επιπροσθέτως, επισημαίνεται στο εν λόγω Προεδρικό Διάταγμα πως «για την επιλογή των καταλληλότερων μέτρων περιβαλλοντικού ισοδυνάμου ανά Δημοτική Ενότητα ή Δήμο εκπονείται Ειδικό Σχέδιο Περιβαλλοντικού Ισοδύναμου Αναβάθμισης Πόλεων (Ε.Σ.Π.Ι.Α.Π.) από το Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας ή από τον οικείο Δήμο με χρηματοδότηση του Πράσινου Ταμείου ή δια δωρεάς της μελέτης προς το Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας».
Η εμπειρία της τελευταίας δεκαετίας με τα πρόστιμα αυθαιρέτων και τα αντίστοιχα «δεσμευμένα» έσοδα του Πράσινου Ταμείου δεν αφήνει περιθώρια αισιοδοξίας. Παρά τις επανειλημμένες κυβερνητικές εξαγγελίες ότι «το 50% των εισπράξεων θα επιστρέφει στους Δήμους», η πραγματικότητα ήταν εντελώς διαφορετική. Τα χρήματα έμειναν σε κεντρικούς κωδικούς, οι προσκλήσεις ήταν περιορισμένες, οι προθεσμίες στενές και τα έργα που εντάχθηκαν ελάχιστα σε σχέση με το μέγεθος των συνολικών εισπράξεων.
Το ίδιο μοτίβο φαίνεται να επαναλαμβάνεται.
Η ρύθμιση για το περιβαλλοντικό ισοδύναμο δεν προβλέπει μηχανισμό εγγυημένης επιστροφής πόρων ανά Δήμο. Δεν υπάρχει κριτήριο γεωγραφικής ισοκατανομής. Δεν υπάρχει δέσμευση ότι τα ποσά θα διατίθενται μέσα σε συγκεκριμένο χρονικό διάστημα. Και δεν υπάρχει πρόβλεψη τοπικής «δακτυλοποίησης» των εσόδων – δηλαδή τα χρήματα δεν «ακολουθούν» την περιοχή που τα δημιουργεί.
Σε αυτό το πλαίσιο, η Τοπική Αυτοδιοίκηση εκφράζει ήδη συγκρατημένη αισιοδοξία και έντονο σκεπτικισμό. Περισσότερο δε, ενόψει της μεγάλης εκδήλωσης που διοργανώνει ο Δήμος Φιλοθέης–Ψυχικού στις 15 Δεκεμβρίου στο Κολλέγιο Αθηνών, με τη συμμετοχή όλων των Δήμων των Βορείων Προαστίων. Το ζήτημα της χρηματοδότησης των αναπλάσεων και της ουσιαστικής αυτοτέλειας των ΟΤΑ αναμένεται να τεθεί δυναμικά, σε ένα περιβάλλον όπου οι Δήμοι καλούνται να σηκώσουν «σημαία» για την υπεράσπιση των πραγματικών τους αρμοδιοτήτων και πόρων.
Το περιβαλλοντικό ισοδύναμο μπορεί να αποτελέσει ευκαιρία. Μπορεί όμως και να παραμείνει ένα ακόμη εργαλείο στα χαρτιά, εφόσον δεν υπάρξει σαφές πλαίσιο απόδοσης πόρων στους Δήμους. Και αυτό είναι το ερώτημα που θα κρίνει την επιτυχία – ή την αποτυχία – του νέου θεσμού τους επόμενους μήνες.
H αναδημοσίευση του παραπάνω άρθρου ή μέρους του επιτρέπεται μόνο αν αναφέρεται ως πηγή το top–nea.gr με ενεργό σύνδεσμο στην εν λόγω καταχώρηση.
