Τι αλλάζει από 16 Σεπτεμβρίου 2026 για διαθήκες και κληρονομιές
Του Νικόλαου Σπ. Σταυρουλόπουλου, Δικηγόρου παρ΄ Αρείω Πάγω
Από τις 16 Σεπτεμβρίου 2026 τίθεται σε πλήρη εφαρμογή ο Ν. 5303/2026, η μεγαλύτερη μεταρρύθμιση του ελληνικού κληρονομικού δικαίου εδώ και δεκαετίες. Οι αλλαγές αφορούν κάθε πολίτη — όχι μόνο όσους έχουν ήδη συντάξει διαθήκη, αλλά και όσους θα κληθούν κάποια στιγμή να διαχειριστούν μια κληρονομιά. Παρουσιάζουμε συνοπτικά τι πρέπει να γνωρίζετε.
Τέλος στον φόβο των κληρονομικών χρεών
Μέχρι σήμερα, όποιος αποδεχόταν μια κληρονομιά κινδύνευε να βρεθεί αντιμέτωπος με χρέη του θανόντος, ακόμη και με την προσωπική του περιουσία. Με τον νέο νόμο, ο κληρονόμος δεν ευθύνεται πλέον με τα δικά του περιουσιακά στοιχεία, παρά μόνο αν το επιλέξει ρητά ο ίδιος. Παράλληλα εισάγεται ο θεσμός του επαγγελματία εκκαθαριστή — δικηγόρου ειδικά ορισμένου από το δικαστήριο — που αναλαμβάνει να τακτοποιήσει τις εκκρεμότητες μιας κληρονομιάς με χρέη, προς όφελος όλων των εμπλεκομένων.
Η νόμιμη μοίρα αποτιμάται σε χρήμα και όχι με συγκυριότητα σε ακίνητο
Η νόμιμη μοίρα —το ελάχιστο ποσοστό που δικαιούνται εκ του νόμου τα παιδιά, ο σύζυγος ή, όταν δεν υπάρχουν παιδιά, οι γονείς του θανόντος— παραμένει στο μισό της εξ αδιαθέτου μερίδας. Η μεγάλη καινοτομία είναι ότι η αξίωση αυτή γίνεται πλέον καθαρά χρηματική. Αυτό σημαίνει ότι όποιος αδικείται από μια διαθήκη δεν αποκτά αυτόματα συγκυριότητα σε ακίνητα της κληρονομιάς — κάτι που μέχρι σήμερα οδηγούσε συχνά σε μακροχρόνιες δικαστικές διαμάχες — αλλά δικαιούται να λάβει το αντίστοιχο ποσό σε χρήμα.
Ευνοϊκότερες διατάξεις για τον/την σύζυγο
Όταν δεν υπάρχει διαθήκη, ο επιζών σύζυγος βελτιώνει τη θέση του. Αν υπάρχει ένα μόνο παιδί, το μερίδιό του ανεβαίνει από το ένα τέταρτο στο ένα τρίτο (1/3) της κληρονομιάς. Αν υπάρχουν δύο ή περισσότερα παιδιά, το ποσοστό παραμένει στο ένα τέταρτο (1/4). Παράλληλα, αναγνωρίζεται για πρώτη φορά περιορισμένο κληρονομικό δικαίωμα και σε πρόσωπα που συζούσαν μόνιμα με τον θανόντα, χωρίς γάμο ή σύμφωνο συμβίωσης, για τουλάχιστον τρία χρόνια — προστασία που μέχρι σήμερα δεν υπήρχε καθόλου για τέτοιες σχέσεις.
Ιδιόγραφη διαθήκη: ίδιοι κανόνες, αυστηρότεροι έλεγχοι
Η ιδιόγραφη διαθήκη — αυτή που γράφει κάποιος μόνος του, χωρίς συμβολαιογράφο — δεν καταργείται. Πρέπει όμως να είναι γραμμένη εξ ολοκλήρου με το χέρι του διαθέτη, να φέρει ημερομηνία και υπογραφή. Διαθήκη γραμμένη σε υπολογιστή ή tablet δεν είναι έγκυρη, ακόμη κι αν έχει υπογραφεί ιδιοχείρως. Ο νόμος προβλέπει επίσης τη λειτουργία ενός Ηλεκτρονικού Μητρώου Διαθηκών, όπου ο συμβολαιογράφος υποχρεούται να δημοσιεύει κάθε διαθήκη μόλις πληροφορηθεί τον θάνατο του διαθέτη — ένα μέτρο που αναμένεται να περιορίσει τις περιπτώσεις «χαμένων» διαθηκών και τις καθυστερήσεις στη διαδοχή.
Νέος θεσμός: η κληρονομική σύμβαση
Για πρώτη φορά στην ελληνική νομοθεσία εισάγεται η δυνατότητα σύναψης κληρονομικής σύμβασης: ο κληρονομούμενος μπορεί, όσο ζει, να συμφωνήσει με συμβολαιογραφικό έγγραφο πώς θα διανεμηθεί η περιουσία του μετά τον θάνατό του. Πρόκειται για εργαλείο που αναμένεται να φανεί ιδιαίτερα χρήσιμο σε οικογενειακές επιχειρήσεις και αγροτικές εκμεταλλεύσεις, όπου η ομαλή διαδοχή είναι κρίσιμη για τη συνέχιση της δραστηριότητας.
Τι πρέπει να κάνετε αν έχετε ήδη διαθήκη
Οι διαθήκες που έχουν ήδη συνταχθεί παραμένουν έγκυρες. Ωστόσο, όσοι έχουν ήδη προχωρήσει σε σύνταξη διαθήκης καλό είναι να την επανεξετάσουν με τη βοήθεια δικηγόρου, ιδίως αν στην οικογένειά τους υπάρχει δεύτερος γάμος, σύμφωνο συμβίωσης, ανήλικα παιδιά, επιχειρηματική περιουσία ή κληρονόμοι στο εξωτερικό — περιπτώσεις όπου οι νέες ρυθμίσεις μπορεί να επηρεάζουν ουσιωδώς τα αποτελέσματα της διαθήκης.
Οι αλλαγές που αναφέρονται στο παρόν άρθρο αποτελούν μόνο ένα μέρος των σημαντικών τροποποιήσεων που έχουν επέλθει στο κληρονομικό δίκαιο. Ο νόμος περιέχει ειδικές μεταβατικές διατάξεις, με αποτέλεσμα κάποιες ρυθμίσεις του να εφαρμόζονται ήδη. Κάθε υπόθεση κληρονομικής διαδοχής παρουσιάζει τις δικές της ιδιαιτερότητες και απαιτεί εξατομικευμένη νομική αξιολόγηση. Για την πλήρη και ορθή ενημέρωσή του σχετικά με τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις του, κάθε πολίτης θα πρέπει να απευθύνεται στον νομικό του σύμβουλο, ώστε να λάβει εξειδικευμένη καθοδήγηση ανάλογα με τα πραγματικά περιστατικά της περίπτωσής του.