Μετά από έξι δεκαετίες παρουσίας, το εμβληματικό εκπαιδευτήριο αποχωρεί, αφήνοντας πίσω του μια βαριά ιστορία
και ένα ερώτημα για το μέλλον της περιοχής
Μετά από περισσότερα από εξήντα χρόνια παρουσίας στη Φιλοθέη, η Ιόνιος Σχολή αποχωρεί, σηματοδοτώντας το τέλος μιας μακράς εκπαιδευτικής διαδρομής που ταυτίστηκε με την ιστορία της περιοχής.
Το ιστορικό σχολείο αλλάζει σελίδα, καθώς οι εγκαταστάσεις του πωλήθηκαν και τα τμήματα Γυμνασίου και Λυκείου μεταφέρονται στα Μελίσσια. Στη θέση του σημερινού συγκροτήματος αναμένεται να αναπτυχθούν νέες οικιστικές χρήσεις, γεγονός που αναμένεται να επηρεάσει τη φυσιογνωμία της Φιλοθέης.
Με αφορμή αυτή τη σημαντική εξέλιξη, η συγγραφέας και ερευνήτρια τοπικής ιστορίας Χριστίνα Φίλιππα καταγράφει την πορεία της Ιονίου Σχολής από την ίδρυσή της έως σήμερα, φωτίζοντας άγνωστες πτυχές και αναδεικνύοντας τον ρόλο της ως εκπαιδευτικού και πολιτισμικού σημείου αναφοράς.
Όλγα Μενεμενόγλου
ΙΟΝΙΟΣ ΣΧΟΛΗ
Μία επανάσταση στο εκπαιδευτικό σύστημα στις αρχές του 20ου αιώνα.
Η ίδρυση
Στις αρχές του 20ου αιώνα μία ομάδα επιφανών Κεφαλλήνων, μετά από πολλές σκέψεις και συζητήσεις, αποφάσισε την ίδρυση ενός προτύπου σχολείου στην Αθήνα και εμπιστεύθηκε την υλοποίηση του στον συμπατριώτη τους, διδάσκαλο, Κωνσταντίνο Καβαλιεράτο (1856-1924).
Οι Καβαλιεράτοι, ιστορική οικογένεια της Κεφαλλονιάς, προερχόταν από τον Οίκο των Άννινων, μέλη της οποίας γράφτηκαν στο Libro D’ Oro πριν από το 1604. Εν συνεχεία, ο Οίκος των Άννινων διαιρέθηκε σε διάφορους κλάδους, ένας εκ των οποίων ήταν οι Καβαλιεράτοι, που ονομάστηκαν έτσι όταν το 1695 ο δόγης της Βενετίας, Σιλβέστρος Βαλέριος, απένειμε τον τίτλο του Καβαλιέρου (Cavaliere) δηλ. ιππότη, στον Ανδρέα Χριστοδούλου ‘Αννινο. ‘Εκτοτε οι οικογένειες του κλάδου αυτού, ονομάστηκαν Καβαλιεράτοι. Επρόκειτο, λοιπόν για προσωπικότητα από επιφανή οικογένεια του νησιού, με σημαντική παρουσία, ιδιαίτερα στην περιοχή της Σάμης και του Ληξουρίου.
Ο Κωνσταντίνος Καβαλιεράτος γεννήθηκε το 1856 και ήταν διδάσκαλος. Με την σύζυγό του, Μαρία, είχαν αποκτήσει έξη παιδιά. Έναν γιο, τον Απόλλωνα και πέντε κόρες: Την Ήβη, την ΄Ηρα (μετέπειτα σύζυγο Ν. Αβλάμη), την Θέμιδα, την Θέτιδα και την Έλλη (μετέπειτα σύζυγο Αγγέλου Δερβέναγα).
Στο πρόσωπο του Κωνσταντίνου Καβαλιεράτου, η Κεφαλληνιακή Αδελφότητα αναγνώριζε ευρεία παιδεία, διδασκαλική εμπειρία αλλά και οργανωτική ικανότητα. Ο Καβαλιεράτος είχε χρηματίσει από το 1881 έως το 1884, πρώτος διευθυντής του Α΄ δημοτικού σχολείου Βόλου, απεσταλμένος από το Υπουργείο Εκκλησιαστικών και Δημόσια Εκπαίδευσης στην Θεσσαλία μετά την προσάρτησή της στο Ελληνικό κράτος. Τα χρόνια της παραμονής του στην Θεσσαλία, θα κάνει μεγάλες προσπάθειες για να οργανώσει το σχολείο και να το εξοπλίσει με εργαστήριο Χημείας, όργανα φυσικής, ταριχευμένα ζώα και χάρτες, ώστε να το καταστήσει πραγματικά πρότυπο. Θα φροντίσει ακόμα και για την δημιουργία του Δημοτικού Γυμναστηρίου της πόλης του Βόλου. Παρά το νεαρό της ηλικίας του, θα εκπληρώσει με θαυμαστή επιτυχία την αποστολή του πριν επιστρέψει στην Αθήνα.
Ο Τύπος της Θεσσαλίας θα γράψει το 1884:
«Aπελύθη της υπηρεσίας ο διευθυντής του ενταύθα προτύπου σχολείου κ. Κ. Καβαλιεράτος, ό οποίος είχε μεταβεί εις Αθήνας προς συνεννόηση μετά του Υπουργείου περί ελλείψεων τινων της σχολής. Όπως πληροφορούμεθα, αι ελλείψεις του σχολείου διορθώθηκαν (…)».
«Το ενταύθα δημόσιον Γυμναστήριο, τακτοποιηθέν εντελώς χάρις τω ζήλω, του ακαμάτου νέου διευθυντού αυτού κ. Κ. Καβαλιεράτου, διευθυντού της ενταύθα πρωτύπου δημοτικής σχολής, τίθεται την προσεχή Δευτέρα εις χρήσιν του δημοσίου».
Το φιλόδοξο εγχείρημα ενός προτύπου σχολείου. Το όνομα αυτού: Ιόνιος Σχολή
Το εγχείρημα της ίδρυσης του ιδιωτικού σχολείου πραγματοποιήθηκε το 1908 και του δόθηκε ένα λιτό όνομα: «Ιόνιος Σχολή»! Συνειρμική αναφορά στην πατρώα γη των οραματιστών της.
Η Σχολή, αρχικά, εγκαταστάθηκε σε μία οικία στην οδό Κάνιγγος 30, με προοπτική, τον επόμενο χρόνο, την ανέγερση ιδιόκτητου κτιρίου για την στέγαση του σχολείου, στην Λεωφ. Συγγρού, απέναντι από την εκκλησία του Αγίου Σώστη. Ο σχεδιασμός αυτός δεν υλοποιήθηκε, τελικά.
Η «Ιόνιος Σχολή», εξ αρχής, περιλάμβανε πλήρη Δημοτική και Μέση Εκπαίδευση, καθημερινή διδασκαλία τριών ξένων γλωσσών, Αγγλικής, Γαλλικής και Γερμανικής, καθώς και Οικοτροφείο. Από δε της δευτέρας γυμνασιακής τάξης, η εκπαίδευση χωριζόταν σε κλασσική, χάριν όσων παιδιών θα σπούδαζαν στο πανεπιστήμιο, εμπορική, χάριν όσων ήθελαν να ασχοληθούν με το εμπόριο και σε πρακτική, επαγγελματική, για όσους ήθελαν να φοιτήσουν στο Πολυτεχνείο.
Με την αναγγελία της ίδρυσής της Σχολής και την μέθοδο διδασκαλίας που υπόσχετο να ακολουθήσει, είχε δημιουργήσει μεγάλες προσδοκίες και είχε αναπτυχθεί μεγάλη φήμη.
Ο Καβαλιεράτος προσλαμβάνει καθηγητές από την Ευρώπη.
Ο Κωνσταντίνος Καβαλιεράτος, μετέβη στις πόλεις Λωζάνη, Γενεύη και Νεσατέλ της Ελβετίας και προσέλαβε αλλοδαπούς παιδαγωγούς – καθηγητές, τους Vilmer, L. Perser, Olive Blanchard και Ch. Perillard, ως εσωτερικούς παιδαγωγούς της Σχολής, οι οποίοι ανέλαβαν την διαπαιδαγώγηση των εξωτερικών και εσωτερικών μαθητών του σχολείου στην εξάσκηση των ξένων γλωσσών. Κατά την παραμονή του στην Ελβετία εκμεταλλεύτηκε την ευκαιρία να μελετήσει το ελβετικό σύστημα εκπαίδευσης και όταν επέστρεψε, προσάρμοσε στο εκπαιδευτικό πρόγραμμα του σχολείου, ό,τι θεωρούσε ότι συνάδει με την ψυχοσύνθεση και τον χαρακτήρα των Ελληνοπαίδων.
Τα θρυλικά κτίρια στην Λεωφ. Ακαδημίας και το δεύτερο σχολείο στον Πειραιά
Οι εγγραφές ήταν αθρόες. Μαθητές εγγράφοντο όχι μόνο από την Αθήνα, αλλά και απ΄ όλα τα μέρη, όπου ανθούσε τότε ο Ελληνισμός. Η Σχολή διαφημιζόταν και σε ελληνόφωνες εφημερίδες του εξωτερικού.
Το υπάρχον κτίριο της Κάνιγγος δεν επαρκούσε πλέον, καθώς εκτός των εξωτερικών μαθητών, φιλοξενούσε, ήδη, 104 οικοτρόφους.
Έτσι, το 1912, η «Σχολή» θα ανηφορίσει την Ακαδημίας, που, τότε, ήταν ένας υπέροχος εξοχικός δρόμος και θα εγκατασταθεί σε τετραώροφο κτίριο, στην οδό Ακαδημίας 56, στο τετράγωνο: Ακαδημίας, Ζωοδ. Πηγής και Χαρ. Τρικούπη. Το κτίριο, που είχε αναγερθεί το 1845 σε σχέδια, μάλλον, του Σταμάτη Κλεάνθη, χρησίμευσε, αρχικά, ως οικία του λόγιου και Δασκάλου του Γένους, Γεωργίου Γενναδίου (1786-1854) και ταυτόχρονα ως οικοτροφείο για τους μαθητές του Α’ Γυμνασίου Αθηνών, του οποίου πρώτος γυμνασιάρχης υπήρξε ο ίδιος. Αργότερα στέγασε κατά σειρά: τη Γαλλική Αρχαιολογική Σχολή, τη Σχολή Ι. Σιμόπουλου, τη Σχολή Μπερζάν, την Ιόνιο Σχολή και το Οικονομικό Γυμνάσιο. Ο ιστορικός, Σόλων Κυδωνιάτης, αναφέρει ότι σ αυτό το οίκημα κατοίκησε για ένα διάστημα και ο Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος.
Το 1915, χρησιμοποιείται και δεύτερο κτίριο στο ίδιο τετράγωνο, στο οποίο θα λειτουργήσει και το «Εμπορικό τμήμα». Τα δύο κτίρια βρισκόντουσαν ανάμεσα σε τέσσερις ολάνθιστους κήπους, με άνθη, πεύκα, πιπεριές, ακακίες, κυπαρίσσια και άλλα μεγάλα δένδρα που δημιουργούσαν αναμφίβολα ευχάριστο συναίσθημα στα παιδιά. Ο χώρος διέθετε, επίσης, ένα τεράστιο προαύλιο έκτασης μεγαλύτερης των εξ ή επτά χιλιάδων πήχεων (περίπου 1,5 στρέμμα). Στο βάθος του προαυλίου υπήρχε ένα τέλειο γυμναστήριο με όλα τα αναγκαία γυμναστικά και αθλητικά όργανα και μεγάλοι λουτήρες με θερμοσίφωνες για να πλένονται σωματικά οι μαθητές. Παροχές σπάνιες, που αποτελούσαν πολυτέλεια για την εποχή που αναφερόμαστε, αν κρίνουμε ότι τα περισσότερα σπίτια δεν διέθεταν ξεχωριστό δωμάτιο μπάνιου και οι άνθρωποι πλενόντουσαν είτε σε σκάφες με νερό που ζέσταιναν σε κατσαρόλες ή σε «δημόσια λουτρά». Τα κτίρια περιλάμβαναν 108 μεγάλες, ευάερες και με ηλεκτρικό ρεύμα φωτιζόμενες αίθουσες.
Περιγραφή του κτιρίου εσωτερικά
Η είσοδος του κεντρικού κτιρίου περιγράφεται ως μεγαλοπρεπής, με μαρμάρινους, ιωνικού ρυθμού, κίονες, μαρμάρινο δάπεδο και διάκοσμο από εικόνες, κυρίως των ηρώων της Ελληνικής Επανάστασης.
Εξ ίσου ωραία και η είσοδος του δευτέρου κτιρίου με τον ευρύτατο διάδρομο της, με τοίχους καλυμμένους με εικόνες εξ ολοκλήρου της Ελληνικής ιστορίας, ανθρωπολογίας, φυσιολογίας κλπ. Στο βάθος του διαδρόμου υπήρχε αναρτημένη μία μεγάλη καλλιτεχνική εικόνα του Χριστού, ενώπιον της οποίας γινόταν, κάθε πρωί, η προσευχή των μαθητών και του προσωπικού, στην οποία ιερουργούσε ιερέας της Σχολής.
Οι αίθουσες διδασκαλίας και το γραφείο του Κ. Καβαλιεράτου
Οι αίθουσες διδασκαλίας είχαν καινούργια, δίεδρα θρανία τα οποία ήταν πολύ άνετα. Οι έδρες των καθηγητών εντελώς νέες, όπως και οι μαυροπίνακες, όμοιοι των οποίων δεν υπήρχαν σε άλλα εκπαιδευτήρια, όπως διαβάζουμε.
Στο ιδιαίτερο γραφείο του Κ. Καβαλιεράτου υπάρχουν δύο μεγάλες βιβλιοθήκες γεμάτες βιβλία και στους τοίχους εικόνες ηρώων της Επτανησιακής δράσης, ριζοσπαστών, βουλευτών, καθώς και ένα ωραίο αγαλμάτιο του Μεγάλου Αλεξάνδρου και δύο προτομές του Ευριπίδη.
Η Σχολή διαθέτει και αίθουσα Διαλέξεων!
Η Σχολή διέθετε ακόμα και αίθουσα διαλέξεων. Τους τοίχους της κοσμούσαν πολλές εικόνες, και υπήρχαν ωραιότατα καθίσματα και πολυτελές βήμα για τους ομιλητές. Επίσης εντύπωση προκαλεί η ύπαρξη, εκείνη την εποχή, ηλεκτρικού προβολέα για την προβολή «φωτεινών εικόνων».
Οι κοιτώνες
Οι κοιτώνες βρισκόντουσαν στους δύο, επάνω ορόφους του δεύτερου κτιρίου, μακριά από διδακτικές αίθουσες. Διέθεταν καινούργια και «απαστράπτοντα» κρεβάτια, και την νύχτα υπήρχε ηλεκτρικός φωτισμός, ενώ κατά τη διάρκεια του ύπνου υπήρχε μέριμνα για φωτισμό με χρωματιστούς λαμπτήρες. Διέθετε επίσης πολυτελείς μαρμάρινους νιπτήρες σε ιδιαίτερα διαμερίσματα των κοιτώνων.
Στο κάτω διαμέρισμα του 2ου ορόφου υπήρχαν ευρείες αίθουσες των εστιατορίων που διέθεταν «θαυμάσια» σκεύη. Σε κάθε τραπέζι αναλογούσαν δώδεκα μαθητές με έναν επιμελητή.
Το 1912, θα λειτουργήσει στον Πειραιά δεύτερο τμήμα της «Ιονίου Σχολής», στην περιοχή του κήπου της Τερψιθέας, στην γωνία των οδών Καραΐσκου και Κων/νου Παλαιολόγου (πρ. Δραγάτση), με αριθμό τηλεφώνου 284!
Η Σχολή αναπτύσσεται σε ιστορικά, πολιτικά και κοινωνικά, ταραγμένες εποχές, λόγω των βαλκανικών πολέμων, του Εθνικού Διχασμού, της έκρηξης του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου και της Μικρασιατικής Καταστροφής που ακολούθησε, αλλά παρ όλα αυτά ανταποκρίθηκε στο υψηλό καθήκον της εκπαίδευσης.
Το 1920, ο Κωνσταντίνος Καβαλιεράτος θα έχει την μεγάλη χαρά και περηφάνεια, να έχει συνεργάτη τον μονάκριβο γιό του, Απόλλωνα, ο οποίος, αφού περάτωσε τις σπουδές του στη φιλολογία, θα σταθεί στο πλευρό του πατέρα του, στην διοίκηση της Σχολής. Την ίδια χρονιά, με ανακοινώσεις στον Τύπο, η Σχολή πληροφορεί το αναγνωστικό κοινό ότι, δύο μεγάλες τράπεζες της εποχής, η Τράπεζα Αθηνών και η Τράπεζα των Εφοπλιστών Πειραιώς, τους δήλωσαν επισήμως ότι θα προσλαμβάνουν κατά προτεραιότητα αποφοίτους της Ιονίου Σχολής!
Η συνεργασία πατέρα και γιού δεν θα διαρκέσει πολύ διότι ο Κωνσταντίνος Καβαλιεράτος θα πεθάνει την 21η Ιανουαρίου 1924 από συγκοπή καρδιάς.
Ο Απόλλωνας Καβαλιεράτος, παρά το νεαρό της ηλικίας του, θα αναλάβει εξ ολοκλήρου την Διεύθυνση του σχολείου και θα ανταποκριθεί με αξιοζήλευτη δεινότητα στα διοικητικά του καθήκοντα. Το 1930, θα διευρύνει την λειτουργία της Σχολής, δημιουργώντας ένα νέο εκπαιδευτήριο αποκλειστικά για κορίτσια, στην οδό Πατησίων 118, το οποίο διέθετε Οικοτροφείο αλλά και σχολικό αυτοκίνητο για τις μαθήτριες απομακρυσμένων περιοχών.
Δυστυχώς, λίγο καιρό αργότερα, την 1η Φεβρουαρίου 1930, η οικογένεια θα δεχτεί ένα ακόμα οδυνηρό πλήγμα. Ο Απόλλωνας Καβαλιεράτος θα πεθάνει, ξαφνικά. Τα ηνία της Σχολής θα αναλάβουν, με σθένος και πείσμα, θα λέγαμε, οι δύο αδελφές του, Θέμις και ΄Ηρα.
Ως επόπτης σπουδών εκείνη την περίοδο, αναφέρεται ο καθηγητής της Βυζαντινής τέχνης και του Βυζαντινού πολιτισμού στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, Αδαμάντιος Αδαμαντίου (1875-1937) και Διευθυντής Σπουδών, ο γυμνασιάρχης, Αντώνιος Βαλάσης.
Στις 7 Οκτωβρίου 1932, θα φύγει από τη ζωή και η μητέρα τους, Μαρία.
Στην οδό Ακαδημίας η Σχολή θα λειτουργήσει έως το 1961, οπότε θα μετεγκατασταθεί στο προάστιο της Φιλοθέης, σε ιδιόκτητο οικόπεδο.
Ένας ρηξικέλευθος εκπαιδευτικός.
Ο Κωνσταντίνος Καβαλιεράτος, υπήρξε πρωτοπόρος στις εκπαιδευτικές μεθόδους που εφάρμοσε. Καταδίκαζε την μηχανική αποστήθιση και διδασκαλία υποστηρίζοντας ότι αυτές οι μέθοδοι δεν έχουν καμία θέση στην «Ιόνιο Σχολή» και θεωρούσε ότι το βιβλίο χρησιμεύει μόνο ως βοηθός του μαθητή.
Αξίζει να αναφέρουμε σ΄αυτό το μικρό αφιέρωμα, ένα γεγονός που έχει την ιδιαίτερη σημασία του. Κατά τον εορτασμό των πενήντα χρόνων από την Ένωση των Ιονίων Νήσων με την Ελλάδα (1864-1914), τα σωματεία της Κεφαλλονιάς στην Αθήνα, υπό την αιγίδα της Κεφαλληνιακής Αδελφότητας, συγκεντρώθηκαν στην Ιόνιο Σχολή και από κει όλοι μαζί μετέβησαν στην Μητρόπολη. Ακολούθως, με αντιπροσωπεία άλλων Επτανησιακών σωματείων μετέβησαν στο Μνημείο του Αγνώστου Στρατιώτη για την κατάθεση στεφάνου.
Όπως διαπιστώνουμε, η Ιόνιος Σχολή, δεν αποτέλεσε και δεν αποτελεί, απλώς, ένα ακόμα καλό ιδιωτικό εκπαιδευτήριο της Αθήνας. Υπήρξε διαχρονικά σημείο αναφοράς και συνεκτικός κρίκος διατήρησης εθίμων, παραδόσεων, παιδείας και πολιτισμού μεταξύ των Κεφαλλήνων της Αττικής αλλά και όσων θήτευσαν όλα αυτά τα χρόνια στο ιστορικό αυτό σχολείο.
Χριστίνα Φίλιππα
