Μοναδική εικόνα από το 1821…στον Ιερό Ναό του Αγίου Γεωργίου

Αν θέλετε ακολουθήστε μας, κοινοποιήστε ή κάνετε like:

Μοναδική εικόνα από το 1821…στον Ιερό Ναό του Αγίου Γεωργίου

 

Προ ολίγων ετών εντόπισα τυχαίως σε κάποιο από τα παλαιοπωλεία στην περιοχή του Μοναστηρακίου την φορητή εικόνα, που παρουσιάζουμε σήμερα για πρώτη φορά μέσω της τοπικής μας εφημερίδας «Τοπικά Νέα». Εκτός του πρωτοτύπου θέματός της και της ιδιάζουσας  τυπολογίας της, στολίζεται και από ένα όλως ιδιαιτέρως χαρακτηριστικό που την καθιστά μοναδική. Με μεγάλα στοιχεία αναγράφεται εμφαντικώς η χρονολογία «1821».

Είναι τυχαία η αναγραφή  αυτής της πολυσήμαντης  και καθοριστικής σημασίας χρονολογίας  για τον Ελληνισμό στα πλαίσια αυτής της φορητής εικόνος ή μήπως υπάρχει μια δεύτερη και πιο ουσιαστική ανάγνωση;

Τις λέξεις που κρύβονται πίσω από τις εικόνες θα μας βοηθήσει να εντοπίσουμε και να αναγνώσουμε ο γνωστός συγγραφέας και μεταφραστής Γαβριήλ Νικολάου Πεντζίκης.

π. Μιχαήλ Σταθάκης

 

Γενεές γενεῶν ζωγράφων κα εἰκονογράφων γαλούχησε το μνημειῶδες ἔργο Ἑρμηνεία τῆς ζωγραφικῆς τέχνης τοῦ ἁγιορείτη ἱερομονάχου Διονυσίου τοῦ ἐκ Φουρνᾶ, που λεπτομερῶς διδάσκει την παρασκευή τῶν χρωμάτων και τον  τρόπο ἱστόρησης τῶν ἁγίων και τῶν βιβλικῶν γεγονότων.

Για την ἱστόρηση τῆς Ἀναστάσεως τοῦ Κυρίου, ὁ ἱερομόναχος Διονύσιος παραθέτει δύο πρότυπα. Το ἕνα εἰκονίζει τον Χριστό να ἐγείρεται ἐκ τοῦ μνήματος κρατώντας λάβαρο και τους στρατιῶτες, σαστισμένους και πανικόβλητους. Το ἄλλο, ἡ «Εἰς Ἅδου κάθοδος», εἰκονίζει τον Χριστό να πατᾶ πάνω στις συντριμμένες πύλες τοῦ Ἅδη και να ἐγείρει τους πρωτόπλαστους ἀπό τα μνήματα. Τα δύο αὐτά πρότυπα ἀντανακλοῦν δύο ἀντιδιαμετρικά διαφορετικές προσεγγίσεις τοῦ ἀναστάσιμου γεγονότος: την ἱστορική και την ἐσχατολογική.

Στη συλλογική μας συνείδηση, ἡ Ἐπανάσταση τοῦ 1821 ταυτίζεται με την παράσταση που εἰκονίζει τον Παλαιῶν Πατρῶν Γερμανό, περιστοιχισμένο ἀπό ἀρματωλούς πρωτεργάτες τοῦ Ἀγώνα, να εὐλογεῖ το λάβαρο τῆς λευτεριᾶς. Εἶναι μια παράσταση που προσεγγίζει το ᾽21 ὑπό το πρῖσμα τῆς ἱστορικότητας.

Πολύ διαφορετική εἶναι ἡ προσέγγιση που ἀντιπροσωπεύει ἡ ανά χεῖρας σπάνια και ἀσυνήθης αὐτή εἰκόνα που βρέθηκε σε παλαιοπωλεῖο στο Μοναστηράκι.

Στο κέντρο τῆς εἰκόνας, μέσα σε στηθάριο, εἰκονίζεται ὁ Χριστός να εὐλογεῖ και με τα δύο χέρια τον ἄρτο και τον οἶνο που βρίσκονται πάνω σε τράπεζα. Το κεντρικό στηθάριο πλαισιώνεται από τέσσερα μικρότερα στηθάρια  που εἰκονίζουν τους τέσσερεις Πατέρες τῆς Ἐκκλησίας, τῶν ὁποίων τα λειτουργικά κείμενα εἶναι σε χρήση στην Ἐκκλησία μας μέχρι σήμερα. Ὡς ἀκτινωτές προεκτάσεις τοῦ Μεγάλου Ἀρχιερέως Χριστοῦ που τελεῖ την Θεία Λειτουργία στο κέντρο, εἰκονίζονται ὁ Μέγας Βασίλειος, ὁ Ἱερός Χρυσόστομος, ὁ ἅγιος Ἰάκωβος ὁ Ἀδελφόθεος και ὁ ἅγιος Γρηγόριος ὁ Διάλογος, πάπας Ρώμης. Ἀνάμεσα στα στηθάρια παρεμβάλλονται εἰλητάρια. Το ἄνω εἰλητάριο καθώς και ἐκεῖνα στα δεξιά κι ἀριστερά τοῦ Μεγάλου Ἀρχιερέως, φέρουν Εὐαγγελικές ρήσεις σχετικές με την Θεία Εὐχαριστία: «Ἐγω εἰμει ὁ ἄρτος ὁ ζῶν ὁ ἐκ τοῦ οὐρανοῦ καταβάς», «Λάβεται φάγεται, τοῦτο ἐστί το σῶμα μου», «Πίεται ἐξ αὐτοῦ πάντες, τοῦτο ἐστί το αἷμα μου». Το κάτω εἰλητάριο ἀναγράφει ἁπλῶς την χρονολογία «1821».

Ἡ χρονολογία δεν ἀφορᾶ βέβαια στην φιλοτέχνηση τῆς εἰκόνας, ἀλλά στην Ἐπανάσταση και το γεγονός ὅτι ἡ χρονολογία κατέχει ἰσότιμη θέση με τις  Εὐαγγελικές ρήσεις τῶν τριῶν ἄλλων εἰληταρίων καταδεικνύει ὅτι ἀντίθετα ἀπό την ἱστορικότητα τῆς εὐλογίας τοῦ λάβαρου τῆς λευτεριᾶς, ἡ εἰκόνα προσεγγίζει το  ᾽21 ὑπό ἐσχατολογικό πρῖσμα, ὡς προσευχή για το γένος που θυσιάζεται για να ἀξιωθεῖ την διάβαση, το Πάσχα, ἀπό την σκλαβιά στην ἐλευθερία, ἀπό τον θάνατο στην ζωή. Θυσία κάθε ἄλλο παρά ἀναίμακτη και ὄχι πάντα λογική.

Το λαϊκότροπο ὗφος στην ἀπόδοση φυσιογνωμιῶν και χρωμάτων και οἱ ἀνορθογραφίες δεν πρέπει να μᾶς κάνουν να παραβλέψουμε λόγια στοιχεῖα τῆς εἰκόνας, ὅπως ἡ ἀρχιερατική εὐλογία τῶν δύο χειρῶν και ἡ μνεία τοῦ ἁγίου Ἰακώβου, τοῦ ὁποίου ἡ λειτουργία ἦταν ἤδη σε ἀχρησία ἀπό τον δέκατο περίπου αἰώνα.

Το ἀσύνηθες θέμα τῆς εἰκόνας δεν περιλαμβάνεται στην Ἑρμηνεία τῆς ζωγραφικῆς τέχνης κι εὔλογα μποροῦμε νὰ προεξοφλήσουμε ὅτι ἡ φιλοτέχνηση τῆς εἰκόνας ἔγινε ἀπό τον ζωγράφο καθ᾽ὑπαγόρευση τοῦ ἐντολέα, ὁ ὁποῖος ἦταν προφανῶς κληρικός, πιθανόν ὑψηλόβαθμος, και λογιώτατος.

Το μικρό μέγεθός της κάνει ἀπίθανο το ἐνδεχόμενο να προοριζόταν ἡ εἰκόνα για λειτουργική χρήση. Συνηγορεῖ μᾶλλον για το ὅτι προοριζόταν για δῶρο, δῶρο σαν αὐτά που ἀνταλλάσσουν ἀντιπροσωπεῖες σε ἐπίσημες συναντήσεις.

Ἕναν χρόνο μετά την εὐλογία τοῦ λάβαρου τῆς λευτεριᾶς, ὁ Παλαιῶν Πατρῶν Γερμανός μεταβαίνει στην Ἰταλία για να ζητήσει βοήθεια για τον Ἀγώνα και να συνάψει ἐθνικό δάνειο. Εἶναι ἀπολύτως λογικό να εἰκάσει κανείς ὅτι ἡ εἰκόνα αὐτη τον συνόδεψε στο ταξίδι του και προοριζόταν να δωρηθεῖ σε ὑψηλά ἱστάμενο ἱεράρχη τῆς ρωμαιοκαθολικῆς Ἐκκλησίας. Σ᾽αὐτό συνηγορεῖ ἡ μνεία στην εἰκόνα τοῦ Ἁγίου Γρηγορίου τοῦ Διαλόγου, ἱεράρχη λίγο γνωστοῦ στην ἀνατολή ἀλλά με γιγαντιαῖο ἐκτόπισμα στη δύση.

Ἐντολέας τῆς εἰκόνας, μ᾽ἄλλα λόγια, πιθανότατα ἦταν ὁ ἴδιος ὁ Παλαιῶν Πατρῶν Γερμανός.

Γαβριήλ Νικολάου Πεντζίκης

Ἔκδοση Ἐνορίας Ἱεροῦ Ναοῦ Ἁγίου Γεωργίου Νέου Ψυχικοῦ.

25 Μαρτίου 2021.

 

 

 

 

 

 

 

Αν θέλετε ακολουθήστε μας, κοινοποιήστε ή κάνετε like:

Σχετικές δημοσιεύσεις